• Бугунги сана: Seshanba, Oktabr 24, 2017

Ортиқча вазннинг «ортиқча” ташвишлари

Халқимиз орасида “Бефаҳм одам семиради” деган гап юради. Ўтган асримизнинг тили-ю қалами ўткир адибларидан бирининг “Одам дунёга чўчқадек семиришу, битдек болалаш учун келмаган” деган танбеҳини катта-кичик давраларда ҳозир ҳам эслаб туришади. Ҳақиқатдан ҳам тана вазнининг номувофиқлигини бошқара олиш шахснинг ўзига батамом боғлиқми? Зеро, бугунги тиббиёт семизликка қарши очлик ва парҳезлар билан курашишни инкор этмоқда.

Бугун айримлар нормал ҳолат ҳисоблайдиган, аслида кўплаб касалликларнинг сабабчиси бўлган семизлик хасталиги хусусида фикрлашишни ўринли ҳисобладик. Дунё миқёсида қарийб 1,5 миллиард одамнинг ортиқча вазнга эга эканини, 500 миллиондан зиёд киши эса семизликдан азият чекаётганини инобатга олсак, бу муаммо ва унинг ечими сизни ҳам биздан кам қизиқтирмаса керак.

 

Озроқ енг – кўпроқ яшайсиз

Инсон умрининг мазмуни бевосита у тановул қилаётган луқмага ҳам боғлиқ. Бу фақатгина ҳалол ёхуд ҳаромга эмас, балки таомланишга ёндашувда ҳам кўринади. Эътибор қилсангиз, айримлар умрининг сўнгги дамида овқатланаётгандек “кўп ва хўб” ейишади, худди инсон ейиш учун дунёга келгандек. Оқил кишилар эса овқатга тириклик воситаси сифатидагина ёндашишади.

“Ўйлашинг гар бўлса ейишу тўқлик,

Ундан бошқа нарса сен учун йўқлик”

деганида ҳазрат Жомий ҳам шу ҳақиқатни назарда тутган бўлса ажабмас.

Бугун палапартиш ва нотўғри овқатланишимиз учун ҳамма шароит “етарли”. Ҳар икки қадамнинг бирида ошхона. Аммо тушлик учун махсус вақтни бошқа ишларга сарфлаймиз, компьютер олдида фаст-фуддан олинган бирор егуликни кавшаймиз-да, яна ишга шўнғиймиз. Қарабсизки, бир-икки ойдан сўнг ортиқча вазн муаммосига дуч келиб турибмиз. Навбат турли парҳезлар, чекланган рацион… бироз озиш… ва яна СЕМИЗЛИКка келади. Бу муаммо замондошларимизнинг тўртдан бир қисмини ўз домига тортиб улгурди.

 

Нима учун семирамиз?

Семизликни вужудга келтирувчи омиллар нималардан иборат? Бу ҳақда олий тоифали шифокор, эндокринолог Солихон Қосимов шундай дейди:

– Семизлик аввало ирсият билан боғлиқ. Ота-онасидан шундай генни олган авлодда бу қонуният ўз кучини кўрсатаверади. Ген ҳеч қачон информацияни йўқотмайди, фақат бу белгиларнинг намоён бўлиш пайти ва омилини инсон ўз ҳаёт тарзи орқали белгилайди. Халқимизда “сув ичса ҳам, семиради” деган гап юради. Бу жараённинг асосида гендаги ахборотнинг уйғониши туради.

Навбатдаги омил нотўғри овқатланишда кўринади. Чунки овқатланиш тартиби ва қоидаларининг бузилиши семизликнинг келиб чиқишида катта роль ўйнайди. Калорияси баланд маҳсулотлар истеъмол қилгандан сўнг унинг ҳазми масаласига ҳам эътибор қаратиш керак. Аммо аксарият ҳолларда бунинг аксини қиламиз. Ўзбек хонадонларида кечки овқатга палов, қовурдоқ, хамирли таомлар тайёрланади ва кўпинча соат 19.00 дан кейин дастурхонга тортилади. Таом истеъмолидан сўнг бироз телевизор кўриб, ухлашга киришамиз. Ошқозонга тушиб, ҳаракатсизликдан ачий бошлаган овқат танага куч-қувват бўлмайди, аксинча, ҳужайраларга кислород ташиб дармон бўлиш ўрнига уларнинг “қотили”га айланади.

Камҳаракатлик ҳам вазннинг ошишига сабаб бўлади. Соғлом танада ҳамма нарса балансда бўлиши керак. Озуқавий миқдор билан организмнинг энергия сарфи бир-бирига тўғри келганда, ортиқча вазн муаммоси ҳам бўлмайди.

Бундан ташқари, жинс, ёшнинг ўтиши, касб-кор, ҳомиладорлик, лактация, климакс даврлари, руҳий омиллар ҳам семиришга туртки бўлиши мумкин. Аммо бу жараённи оқилона бошқариш шахснинг ўзига боғлиқ. Организмда ёғ қатлами тўпланиши билинмас тарзда кечади. Худдики кеча бўлмаган, бугун пайдо бўлгандек туюлади. Аммо уни йўқотиш жараёни қамраб олиши мумкин. Яхшиси, кераксиз ёғнинг тўпланиши ва семиришнинг олдини олишга ҳаракат қилинг.

 

Семизлик даражалари

Бугун атрофга яхшилаб назар ташласак, аёллар, ўсмир қизларимиз ва йигитларимизнинг аксарияти ашаддий равишда гугурт чўпи билан “мусобақалашаётган”ини сезамиз. Улардаги ягона ҳадик – СЕМИЗЛИК. Шундай нотўғри тушунчаларга қарши илмий далил келтирамиз.

Бунинг учун тана вазни индекси (ТВИ) тушунчасига эътибор қаратиш керак. Демак, вазн кўрсаткичи бўй ўлчовининг квадратига тақсимланади (кг/м2). ТВИнинг меъёрий кўрсаткичи 18,5 – 24,5 (кг/м2). Бундан ортиқ кўрсаткичлар эса семизликнинг тўрт даражасига кўра фарқланади.

I даража семизликда ТВИ 25 – 35 (кг/м2)ни ташкил қилади.

II даража семизликда ТВИ 35 – 40 (кг/м2) ни ташкил қилади.

III даража семизликда ТВИ 40 – 50 (кг/м2) га тенг бўлади.

IV даража семизликда ТВИ 50 (кг/м2)дан ортиқ бўлади.

Демак, сизда ушбу даражалардан бирига тааллуқлилик кузатилса, эҳтиёт бўлинг. Чунки…

Ҳар қандай касалликнинг онаси семизликдир

Шу ўринда қайси касалликларнинг деган савол туғилиши мумкин. Бу рўйхатнинг бошида хафақон, яъни гипертония хасталиги туради. Гипертониянинг ўзиёқ инсоннинг жисмонан ва руҳан чекланишига сабаб бўлади. Навбатдагилари қандли диабет, юрак, жигар, ўт пуфаги, буйрак, умуртқа поғонаси, бўғим хасталиклари, бепуштлик ва бошқалар.

Ошиқча ёғ ҳар бир аъзонинг фаолиятини чеклайди ва уларни зўриқтиради. Жумладан, семизликда юрак мушак толаларининг ўртасида ёғ сақловчи ҳужайраларнинг кўплаб пайдо бўлишини кузатиш мумкин. Натижада ёғ захира депоси катталашади ва юрак умумий оғирлигининг ярмидан ошиб кетади. Юрак деворлари ёғ босганлиги учун кўп ишлашга мажбур бўлади ва шу туфайли кенгаяди. Вазннинг одатдагидан ортиб кетиши танамиз устуни – умуртқани ва бизни кўтариб турувчи бўғимларни зўриқтириб, туз йиғилиши, яллиғланиш каби хасталикларни ривожлантириб юбориши мумкин.

Яна бир маълумот: семизликнинг учинчи ва тўртинчи даражасида бўлган беморларнинг насл қолдириш имконияти бошқаларникига нисбатан жуда кам. Хусусан, семиз эркакларда кўпинча импотенция ҳолатлари учраса, аёлларда ҳайз кўрилишининг бузилиши, тухумдонлар атрофини ёғ қоплаши натижасида функционал бузилиш, алалоқибат бефарзандлик кузатилиши мумкин.

“Ош бўлса-ю, иш бўлмаса” дея орзу қилаётган чоғингизда танганинг ана шу тарафларини ҳам бир ёдга олиб қўйинг. Фойдадан холи бўлмайди.

 

Нафсим менинг… балодир

Кўпчилигимиз ширин овқат олдида истакларимизни жиловлай олмаймиз. Ваҳоланки, пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.)дан ривоят қилинадиган ҳадисларга кўра қориннинг учдан бири овқатга, яна бир қисми ичимликка, қолган бир қисми эса нафас олишга қолдирилиши лозим. Шунингдек, суннатга мувофиқ тўймасдан олдин таомдан қўлни олмоқ жоиз. Бу ҳикматлар сирини тиббиёт бугунга келиб аниқлади. Олимларнинг тасдиқлашича, қориннинг тўйгани ҳақидаги ахборот бош мияга ўн дақиқадан кейин етиб борар, бунгача одам ўзининг тўйганини сезмас экан.

Шунингдек, овқатнинг ҳам ёшга қараб зарурини танлаш лозим. Мисол учун, ўттиз ёшлиларга жигар ва ёнғоқ энг фойдали таом ҳисобланса, қирқ ёшдагиларга сабзи ва буйракдаги селен моддаси учун зарур бўлган пишлоқ мақбул келади. Эллик ёшдан кейин суякни мўртлашувдан асраш учун калций ва юракни бақувват қилувчи магний кўпроқ учрайдиган таомларни истеъмол қилиш зарур. Олтмишга яқинлашганда юракни ва қон томирларини кенгайтириш учун балиқни кўпроқ ейиш керак. Кексаликдаги ва баҳор фаслидаги беҳолликда қовурилган парранда гўшти, бўтқа, новвот, ёнғоқ ва майиз, кўкат ва сабзавотларни дастурхондан узмаслик лозим.

Семиришга мойил кишилар оқ нон, хамир таомлар, кучли, қовурилган овқатлар, ширинлик ва пишириқлардан тийилишлари, кўпроқ мева ва сабзавотлар, сут-қатиқ, сузма (творог), кўкатлар истеъмол қилишга ўтишлари керак бўлади. Тана вазнининг ортиб кетмаслиги учун бир нарсага алоҳида эътибор бериш керак: қанча овқат есангиз, шунча ҳаракат қилиш, куч сарфлашга интилинг.

 

Давоси ўз қўлингизда!

Биз сўз юритаётган касаллик сизда ёки яқинларингизда кузатилса, хавотирланманг. Дард борки, шифоси ҳам бор. Парҳез қилиш ушбу касалликда даво омили ҳисобланади.

Парҳезнинг энг самаралиси ва тўғриси шахсий врач билан маслаҳатлашган ҳолда амалга оширилганидир. Чунки у беморнинг умумий ҳолати, модда алмашинув жараёни, касаллик тарихи ҳамда индивидуал хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда рацион белгилайди. Ўзбилармонлик билан танланган парҳез тури фойда ўрнига акс таъсир этиши, натижада иштаҳанинг батамом йўқолиши, тўқима ва аъзоларда модда алмашинувининг бузилиши ва авитаминоз, иммунитет сусайиши каби оқибатини бартараф этиш мушкул муаммолар пайдо бўлиши мумкин.

Семизликка қарши парҳез бир маромда олиб борилгани дуруст, парҳезнинг кескин турларини танлаш ярамайди. Шунингдек, овқатдан батамом тийилиш ҳам хавфли. Оз-оздан, калория кўрсаткичларига амал қилган ҳолда овқатланиш мақсадга мувофиқ.

Натижа бирданига қўлга киритилмайди. Шундай пайтда парҳезга қўл силташ энг нотўғри йўлдир. Олимларнинг аниқлашича, қатъий парҳез ортидан яна кўп овқат ейишга ўтиш, маълум вақтдан сўнг яна парҳез бошлаш услуби туфайли инсон умри йигирма беш фоиз қисқарар экан.

Бу борада яна эндокринолог Солихон Қосимовга қулоқ тутамиз:

– Кейинги пайтларда очлик билан даволашни тарғиб қилувчи қўлланмалар, китобчалар сотувда кўпайиб кетди. Бу бор-йўғи бизнеснинг бир тури эканини, сиз учун холис маслаҳатни шифокорингиз текширувлардан сўнггина бериши мумкинлигини унутманг. Бугунги тиббиёт озиш учун умуман овқатланишни кескин камайтириш ёки бутунлай тўхтатиш керак деган фикрни инкор этади. Озишда овқатланишнинг мўътадил режимига риоя қилиш, таомдан бутунлай воз кечмай, балки семиртирмайдиган, озишга ёрдам берадиган калорияси кам табиий неъматларга ўтиш тавсия қилинади.

Айрим озишга киришганлар эътиборларини қандай ва нима тановул қилишга қаратмай, спорт ва жисмоний машқларга зўр бера бошлашади. Озиш учун югуриш ва спорт билан фаол шуғулланиш кутилган натижани бермайди. Чунки машқ пайтида тана тўпланган териости ёғини эмас, балки вужуддаги углеводлар захирасини сарфлайди.

Яна айрим тоифадагилар парҳез бошлаши билан барча жисмоний иш ва машқларни тўхтатиб қўяди. Натижада организмга тушган овқат оз миқдорда бўлса ҳам яхши ҳазм бўлмай, тери остида ёғ тўпланишига сабаб бўлиб қолади ва озиш ўрнига одам яна семира бошлайди.

Семизлик тана учун ҳамиша ортиқча юк, ақл учун кераксиз ташвиш бўлган. Бу муаммодан қутулишнинг ягона чораси бугун эмас, шу лаҳзаданоқ унга қарши курашишдан иборат.

Дилдора Раҳмонова

Дўстларингиз билан улашинг:


Э-почтангиз ошкор қилинмайди. Тўлдирилиши шарт қаторлар * белгиси билан ажратилган.

Бу ерда HTML теглари ва аттрибутларидан фойдаланишингиз мумкин: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>