• Бугунги сана: Dushanba, Dekabr 11, 2017

Доллар «кучайса», кимга ёмон?

Доллар курси охирги олти ой ичида АҚШнинг асосий савдо ҳамкорлари бўлган мамлакатлар валютасига нисбатан 20 фоиздан кўпроқ ошди. Бу Америка иқтисодиёти ўсиши секинлашишининг сабабларидан бири эканини ўтган ҳафта мамлакат марказий банки эътироф этди. Европа марказий банкида эса аксарият ривожланаётган давлатлар валюталарининг қадрсизланиши давом этаётганини инобатга олиб, “катта йигирматалик”нинг (G20) яқинда бўлиб ўтадиган йиғилишида айнан валюта сиёсатини мувофиқлаштириш асосий масалалардан бири бўлишини тахмин қилишмоқда.

АҚШдаги ҳозирги  молиявий шароит  иқтисодиёт ўсишини таъминлаш учун тобора ноқулай бўлиб бормоқда, деб баёнот берди ўтган ҳафта Конгрессдаги чиқишида Федерал захира тизими (ФЗТ) раиси Жанет Йеллен. Бунга салбий таъсир этаётган омиллар орасида у доллар курсининг ошиши ва фонд бозорларидаги инқирозни ҳам қайд этиб ўтди.

Умуман олганда, валютанинг қадри ошиши мамлакатга келтирилаётган товарлар нархини арзонлаштиради. Айни пайтда экспорт қилинадиган товарларни қимматлаштиради, демак, маҳсулотнинг рақобатбардошлиги пасаяди. Лекин АҚШ иқтисодиётида экспорт улуши товарлар умумий ҳажмининг 12-13 фоизидан ошмайди. Ғарбий Европанинг айрим мамлакатларида эса ушбу кўрсаткич 30-40 фоизга тенг. Шунга мувофиқ ўз валютаси курсининг  ўзгариши уларнинг иқтисодиётига доллар курсининг ўзгариши  АҚШ иқтисодиётига таъсир қилганидан кучлироқ таъсир қилиши мумкин.

— Ҳозирги вазиятда Америка учун экспортдаги муаммолардан кўра импорт  катта аҳамиятга эга, — дейди АҚШнинг Стэнфорд университети қошидаги Гувер маркази илмий ходими, иқтисодиёт профессори Михаил Бернштам. — Доллар курсининг ошиши ўтган йили АҚШга келтирилаётган товарларнинг 6,2 фоиз арзонлашишига олиб келди. ФЗТ олдида эса мамлакатдаги ҳозирги инфляцияни (тахминан 0,7 фоиз)  йиллик 2 фоизгача етказиш вазифаси турибди, бу фоиз ставкаларини ошириш имконини берган бўлар эди. Лекин АҚШ импортининг ҳажми мамлакат ялпи ички маҳсулотининг тахминан 15 фоизини ташкил этади, импорт моллар эса йилига 6 фоиз арзонлашмоқда, демак, 2 фоизлик инфляцияга эришишнинг сира иложи йўқ. Агар ФЗТ олдида фоиз ставкаларини ошириш вазифаси турмаганида ҳозирги вазиятда доллар курсидаги ўзгаришлар Федерал захира тизимини унчалик хавотирга солмаган бўлар эди. Бунинг устига валюталарнинг харид қобилиятини қиёслайдиган бўлсак, 1 доллар тахминан 1,20 евро ёки 120 иен атрофида бўлиши лозим. Бултур уларнинг нисбати деярли шу даражада сақланиб қолди дейиш мумкин.

— Сўнгги қирқ йилда, яъни 1970-йилларнинг ўрталарида юз берган нефт инқирозидан кейин нефт баҳосининг ҳар 10 фоизга пасайиши жаҳон иқтисодиётининг йиллик ўсиш суръатига тахминан ярим фоиз суръат қўшади деб ҳисоблаб келинди. Охирги бир ярим йилда нефт қарийб 70 фоиз арзонлашди, бунга, ҳал қилувчи омиллардан бири бўлмаса ҳам, айнан доллар курсининг ошиши сабаб бўлди. Лекин бу жаҳондаги иқтисодий ўсишда у қадар акс этмади. Айтайлик, АҚШда у 2015 йил якунига келиб кескин секинлади, Японияда эса ҳатто иқтисодий пасайиш кузатилди…

— Бу ерда жуда кўп мураккаб ўхшашликларни сабаб қилиб кўрсатиш мумкин. Ҳозир турли мамлакатларда – Япония, Хитой, Ғарбий Европа давлатлари, АҚШда — ички сабабларга кўра иқтисодий ўсиш секинлашди, бу нефт баҳосининг пасайиши билан бир вақтга тўғри келди. Мана шу икки жиҳат қандайдир даражада бир-бирига қарши ишлади дейиш мумкин. Лекин яна бир ўта жиддий сабаб бор. Йирик миқдорда нефт қазиб олувчи бир қатор мамлакатларда – нафақат сланец нефти саноати мавжуд АҚШда, балки  Бразилия, Мексика ва Канадада ҳам – нефтчи корхоналар банклардан катта миқдорда қарз бўлиб қолди. Нефт баҳосининг пасайиши мана шу қарзларни тўлаш графигига салбий таъсир қилди. Бунинг оқибатида банк тизмининг барқарорлигига путур етди. Бундан ташқари, молия бозорида нефт саноатининг  улуши жуда катта. Масалан, АҚШдаги S&P фонд индексининг 18 фоизи нефт компаниялари акцияларига тўғри келади. Эндиликда уларнинг фойдалари кескин камайиб, акцияларининг нархи ҳам тушиб кетди. Бу бутун бозорга таъсирини кўрсатмай қолмади.

— Еврозонада ҳам, Японияда ҳам марказий банклар бугунги кунда ўз иқтисодиётларини кенг кўламли молиявий рағбатлантириш сиёсатини амалга оширмоқда. Америкада бу жараён якунланди. ФЗТ эса, аксинча, охирги ўн йилликда биринчи марта пул сиёсатини қатъийлаштиришга киришди. Регуляторлар хатти-ҳаракатининг турлича мақсадларга қаратилганлиги миллий валюталар курси ўзгаришида намоён бўлиши турган гап. Мана шундай шароитда валюта сиёсатини мувофиқлаштириш ҳақида сўз бориши мумкинми?

— Гарчи мамлакатлар қандайдир йирик қарорларни  келишиб олишлари мумкин бўлса-да, ҳозир мувофиқлаштиришнинг иложи йўқ. Тарихий тажриба шуни кўрсатадики, мана шундай мувофиқлаштириш қисқа муддат самара бериши мумкин, лекин узоқ муддатли истиқболда у зарар келтириши аён. 1985 йилдаги  машҳур Plaza Accord келишувини олайлик. У долларни шу даражада заифлаштириб юбордики, тез орада унинг курсини ошириш учун янги келишувга эҳтиёж туғилди. Айрим иқтисодчиларнинг фикрича, айнан курсдаги мана шу ўзгариш якунда Япония иқтисодиётига салбий таъсир ўтказди. Маълумки, ўшанда сўз энг аввало доллар курсининг иенага нисбати ҳақида борган эди, чунки Япония жаҳондаги иқтисодий жиҳатдан қудратли иккинчи мамлакат ҳисобланган. Валюта сиёсатини мана шундай мувофиқлаштириш якунда Япония учун 1990-йиллар “ўн йиллигини йўқотиш”га олиб келди, юритилган пул сиёсати ўта қатъий эканлиги аён бўлди ва мамлакатда иқтисодий ўсиш тикланишига ёрдам бермади. Шу боис, кимдир фикримга қўшилар, кимдир қўшилмас, менимча пул сиёсати энг аввало иқтисодиётнинг технологик имкониятларидан, иқтисодий ўсишнинг ички динамикасидан, солиқ тизимининг ривожланганлик даражасидан ёки давлат харажатлари муаммосидан келиб чиқиб юритилиши лозим. Шу сабабли эркин валюта алмашув курслари шароитида мамлакатлар пулга оид сиёсатларини қандайдир маънода келишиб юритишлари мумкин, аммо бу сиёсатни мувофиқлаштиришнинг иложи йўқ, ҳатто бу зарарлидир.

— Ривожланаётган мамлакатлар валютасининг охирги бир-икки йилда долларга нисбатан заифлашувига нима учун ҳозир жаҳон иқтисодиётининг  қарийб 85 фоиз улуши тўғри келадиган “катта йигирматалик”ка кирувчи мамлакатларнинг валюта сиёсати билан мувофиқлаштирилиши лозим бўлган муаммо сифатида қарала бошлади? Ахир мантиқан аксарият ривожланаётган мамлакатлар экспорти уларнинг миллий валютаси қадрсизлинишидан фақат ютади-ку… Ёки асосий муаммо мазкур давлатлар компанияларининг доллардаги қарзларидами? Уларнинг ҳажми сўнгги йилларда ғарб кредитлари арзонлашуви шароитида кескин ўсиб борди, энди эса, доллар курси бирданига кўтарилганда, ушбу қарзларни қайтариш анча қийин бўлиб қолди…

— Муаммо шундаки, АҚШ ва бошқа ғарб мамлакатларида юритилган ўз иқтисодиётларини кенг кўламли молиявий рағбатлантириш сиёсати, айрим банкир ва иқтисодчилар таъбири билан айтганда, “кредитлар бўйича паст ставкалар экспорти”га олиб келди. Ривожланаётган мамлакатлардаги хатарлар ўта юқорилигича қолмоқда, уларга ғарб капиталининг экспорти эса маҳаллий биржаларда “кўпик”лар пайдо бўлишига ҳам, кредитларнинг арзонлашувига ва шунга мувофиқ маҳаллий корхона ва компаниялар қарзларининг ўсишига ҳам олиб келди. Буларнинг барчаси улар учун ўзига хос меъёрдан оғиш бўлди. Шу боис ҳозир ривожланаётган давлатлар нафақат тўпланиб қолган йирик валюта қарзлари сабабли, балки мазкур мамлакатлар молиявий тизимларининг нисбатан заиф ва беқарорлиги сабабли ҳам қийин вазиятда қолдилар. Валюта оқимининг тўсатдан келиб қолиши, кейин эса бирдан шиддат билан чиқиб кетиши, миллий валютаси динамикасидан қатъи назар, уларнинг иқтисодиёти учун  оғир зарба бўлмоқда. Пайдо бўлган муаммолар иқтисодий ўсишни секинлаштирмоқда.

— Айрим иқтисодчилар “янги” Plaza келишуви 30 йил аввал бўлгани сингари АҚШ доллари курси ошишини тўхтатиш учун эмас, балки Хитой юанини қўллаб-қувватлаш учун зарур деб тахмин қилмоқдалар. Лекин юан сўнгги ярим йилда долларга нисбатан атиги 4-5 фоиз арзонлади, айтайлик Россия рублининг шунча қадрсизланиши учун икки-уч кун етарли бўлиши мумкин. Нима сабабдан юан курсининг АҚШ долларига нисбатан арзимас даражада пасайишига доллар қадри ошаётган бир шароитида бугун дунёдаги молиявий бозорлар бунчалик эътибор билан қарамоқда?

— Барча юандан ташвишда, чунки ҳамма Хитойдан хавотирланмоқда!.. Негаки, Хитойда иқтисодий ўсишнинг секинлашуви бутун дунё иқтисодиётига, ривожланаётган мамлакатлардаги инвестицияларга, АҚШ ва Хитой ўртасидаги савдога жуда кучли салбий таъсир кўрсатди. Масалан, Хитойда катта миқдорда маҳсулот сотувчи Американинг йирик “Apple” компанияси акциялари қиймати кескин тушиб кетди. “Туяни шамол учирса эчкини осмонда кўр” деган гап бор. Авваллари Америка туя, қолган ҳамма давлатлар эчки ролида бўлган бўлса, ҳозир туя — Хитой. Бугунги кунда Хитой иқтисодиёти — агар уни харид қобилияти паритети бўйича баҳолайдиган бўлсак, АҚШ иқтисодиётига тенглашиб қолди – 18 трлн. долларни ташкил этмоқда. Яъни, уларнинг ҳар бирига жаҳон иқтисодиёти ҳажмининг 16,5 фоизи тўғри келмоқда! Шу боис, табиийки, Хитойда иқтисодий ўсиш суръатининг ўтган йилги пасайиши барчани ташвишлантирмоқда, ўз-ўзидан Хитой валютасининг курси масаласи шу саволдан келиб чиқадиган  ҳосиладир. Ҳозир у 2011 — 2012-йиллардаги даражада турибди: 1 доллар учун тахминан 6,5 юанни ташкил этмоқда. Курс фақат  2014 йилда кескин – 1 доллар учун 6 юандан сал кўпроқ — ортди холос.

— Бу эса мамлакатга кўп миқдорда чет эл капиталининг кириб келиши билан изоҳланади…

— Гап шундаки, ҳақиқатан юаннинг харид қобилияти долларга нисбатан тахминан 40 фоиз юқоридир, ҳозирча у муносиб баҳоланмаган. Инвесторлар ҳам юаннинг қадри узоқ  муддат ошиб боришини кутган эдилар. Шуни ҳисобга олган ҳолда ҳамда ғарб мамлакатларидаги ўз иқтисодиётларини кенг кўламли молиявий рағбатлантириш сиёсатидан келиб чиқиб, хитой бозорига катта пуллар оқиб кела бошлади. Шанхай фонд биржасида табиий равишда “кўпик” пайдо бўлди. Унинг асосий индекси саноқли ойларда камида икки баравар: 2014 йилдаги 2700 пунктдан 2015 йилнинг ўрталарида 5160 пунктгача кўтарилиб кетди. Кейин “кўпик” ёрилди ва мазкур индекс 2014 йилдаги даража – 2700 пунктга тушди. Бу эса аввалроқ юан қадри ошишини кутган инвесторлар мамлакатдан ўзларининг йирик миқдордаги капиталларини олиб чиқиб кетишига сабаб бўлиши мумкин эди. Бу эса содир бўлмади ва энди юан хитой фонд бозори сингари ўзининг аввалги даражасига қайтди. Қолаверса, Хитой марказий банки раиси Чжоу Сяочуан яқинда ўз интервюсида бундан буён юаннинг янада қадрсизланишини кутмаслик кераклигини, капиталнинг мамлакатдан чиқиб кетиши билан боғлиқ муаммони молия мутасаддилари буткул ҳал қила олишини ва ҳеч қандай муаммолар бўлмаслигини эълон қилди. Яъни, Хитой банки ўз обрўйини сақлаб қолди дейиш мумкин…

— 26-27 февралда айнан Шанхайда G20 га кирувчи мамлакатлар молия вазирлари ва марказий банклари раҳбарларининг навбатдаги учрашуви бўлиб ўтади. Европа марказий банки бошқарувчилари кенгаши аъзоси Бенуа Кёре ўтган ҳафтада берган интервюсида жаҳондаги аксарият ривожланаётган мамлакатлар валютаси заифлашуви давом этаётган бир вазиятда ушбу учрашувдаги асосий масалалардан бири айнан ташкилот доирасида валюта сиёсатини мувофиқлаштириш бўлиши мумкинлигини айтиб ўтди.

— Аслида ҳаммани нима ташвишга солмоқда? Барчанинг барчадан хавотирланаётгани. Бугунги кунда бир валюта аслидагидан кўпроқ баҳолангани, бошқаси ҳам аслидагидан кўпроқ баҳолангани, алмашув курслари “нотўғри”лиги ҳақида кўплаб сафсаталар юрибди… Ушбу вазиятда, илгари кўп кузатилганидек, валюталарни бирин-кетин девалвация қилишга уринишлар бўлиши мумкин. Буни кўпинча “валюта уруши” деб аташади. Бир мамлакат “Мана сизлар валютангиз курсини пасайтирдингиз, энди биз ҳам ўз курсимизни пасайтирамиз” дейди. Ундан сўнг бошқаси, кейин учинчиси… Ҳамма экспортни арзонлаштириш орқали ўзининг бозордаги насибаси учун курашишни бошлайди. Тажриба шуни кўрсатадики, пировардида бундан ҳеч ким ютмайди, ҳамма ютқазади! Мана шунинг олдини олиш учун ҳам “ваҳимага қарши”, ҳалокатли девалвацияларга қарши сиёсатни бирон-бир тарзда мувофиқлаштириш керак. Менимча, мана шу вазиятда молиявий регуляторлар айнан мана шу ҳақда келишиб олишлари мумкин. Ҳеч қандай “девальвация мусобақаси” бўлиши мумкин эмас ва ким бўлишидан қатъи назар бировларнинг “қўшнилар ҳисобига яшаши”га йўл қўйиб бўлмайди.

Ботирхўжа Жўраев тайёрлади

Tafsilot.uz маълумоти:

Ботирхўжа Жўраев  Тошкент молия институтида таҳсил олган. Маълумоти бўйича мутахассислиги: банк иши. Айни пайтда у акциядорлик жамияти шаклидаги «Ўзбек лизинг интернешнл» қўшма корхонасининг Фарғона водийси бўйича вакили.

Ботирхўжа Жўраев «Исломий молиялар ва исломий банк тизими» китобининг ҳам таржимонидир. Исломий иқтисод бўйича асарлар тайёрлаш бўйича раҳматли шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратларининг дуолари ва ижозатларини олган. Муаллифнинг e-bozor.uz, info.islom.uz сайтларида долзарб мавзулардаги кўплаб мақолалари эълон қилинган.


Сайтимизда чоп этилган бошқа мақолалар билан ҳам танишиб чиқишни тавсия этамиз. Бизни «Facebook», «Twitter»даги саҳифаларимиз, шунингдек, «Telegram»даги расмий каналимиз орқали кузатиб боринг!

Дўстларингиз билан улашинг:


Э-почтангиз ошкор қилинмайди. Тўлдирилиши шарт қаторлар * белгиси билан ажратилган.

Бу ерда HTML теглари ва аттрибутларидан фойдаланишингиз мумкин: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>